Niniejsza książka wpisuje się w wolną przestrzeń badań nad przeszłością weimarskich Niemiec, a konkretniej Prus Wschodnich w latach 1914-1933. Studiując bogaty dorobek historiografii polskiej, niemieckiej i litewskiej, dostrzegałem coraz wyraźniej; że publikacje na temat Prus Wschodnich koncentrują się przeważnie na zagadnieniach politycznych (tu też problematyka mniejszości narodowych), społeczno-gospodarczych i wyznaniowych. Cała sfera historii kulturowej i codzienności pozostaje w tle. Moje pierwsze koncepcje też zmierzały w kierunku badań społeczno-politycznego przełomu, jaki przeżyły Prusy Wschodnie podczas I wojny światowej i wkrótce po jej zakończeniu. Ciekawą podstawę do zgłębienia tematu dawały chociażby opracowania monograficzne, poczynając od prac Fritza Gausego, Rudolfa Klatta aż do Dietera Hertz-Eichenrodego i Wojciecha Wrzesińskiego. Pytanie o?wschodniopruskość" zaczęło się, wyłaniać w miarę postępu kwerendy i powiększania się korpusu źródeł. Począwszy od podręcznikowego już przykładu plebiscytowych kartek do głosowania (1920) z nadrukiem Ostpreußen - Polen, poprzez masowe odwołania do ?wschodniopruskości" w tytułach gazet, czasopism, książek, nazwach instytucji i stowarzyszeń społecznych, czy wreszcie liczne debaty prowadzone głównie na łamach prasy, dawał się zauważyć wzrost zainteresowania ?wschodniopruskaścią" i wynikająca z tego publiczna obecność tematu. W trakcie analizy licznych źródeł o bardzo różnej proweniencji można było odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z nowym, niespotykanym wcześniej z taką intensywnością fenomenem kształtowania się regionalnej (ale też narodowej) tożsamości.

Spis treści:

Podziękowania

1. Wprowadzenie
1.1. Stan badań i źródła
1.2. Inspiracje i założenia metodologiczne
1.3. Struktura książki

2. CZĘŚĆ I. Rzeczywistość społeczna: zbiorowi aktorzy życia publicznego w Prusach Wschodnich
2.1. Ramy polityczne budowania regionalnej i narodowej tożsamości
2.1.1. Wojna
2.1.2. Państwo
2.1.3. Ruchy polityczne
2.1.4. Kościoły
2.2. Organizatorzy zbiorowej tożsamości: portret organizacji społecznych
2.2.1. Eksplozja społeczna 1914/1915 i 1918-1920
2.2.2. Unsere Heimat - ruch w obronie ?naszej ziemi ojczystej"
2.2.3. Instytucje oświatowe i organizacje młodzieżowe
2.2.4. Organizacje paramilitame i kombatanckie

3. CZĘŚĆ II. Rzeczywistość wyobrażona: w poszukiwaniu istoty
?wschodniopruskości"
3.1. Ziemia ojczysta (Heimat) - naród (Volk)
3.1.1. Konstrukcja pojęć
3.1.2. Interpretacje intelektualno-filozoficzne
3.1.3. Interpretacje literackie
3.1.4. Interpretacje edukacyjne
3.1.5. ?Inni"? Socjaldemokraci, Polacy, Litwini. Próba porównania
3.2. Bollwerk-przedmurze (anty-)cywilizacji/bastion niemieckości na Wschodzie
3.2.1. Konstrukcja pojęcia
3.2.2. Interpretacje intelektualno-filozoficzne
3.2.3. Interpretacje edukacyjne
3.2.4. Interpretacje: krajobraz i tożsamość zbiorowa
3.2.5. Płeć i ?wschodniopruskość". Próba podsumowania
3.3. Wojna - wróg
3.3.1. Konstrukcja pojęć
3.3.2. Interpretacje: historia przeżywana (pamiętniki, wspomnienia)
3.3.3. Interpretacje: edukacja i literatura piękna
3.3.4. Interpretacje: krajobraz kulturowy i ideowe zasady jego kształtowania
3.3.5. Interpretacje: ?wróg" - zmiana paradygmatu

4. CZĘŚĆ III. Społeczna inscenizacja ?wschodniopruskości" i narodowej jedności
4.1. Symbole i rytuały polityczne (1): polityczny kult poległych na polu chwały
4.1.1. Heldenhaine: inscenizacja ?bohaterskiej śmierci za Ojczyznę"
4.1.2. ?Wschodniopruskość" mogił wojennych
4.1.3. Ceremoniał żałobny
4.2. Symbole i rytuały polityczne (2): w hołdzie bohaterom bitwy pod Tannenbergiem i marszałkowi Hindenburgowi
4.2.1. Tannenberg: pierwsze próby kreowania nowego symbolu narodowego
4.2.2. Hindenburg: kult ?Męża Opatrznościowego" niemieckiego Wschodu
4.2.3. Tannenberg - Nationaldenkmal: sakralizacja zwycięstwa i bohaterstwa
4.2.4. ?Die Jugend voran!'/,,Młodzież naprzód!": kult tężyzny fizycznej w służbie narodu
4.2.5. Alternatywa? Narodowi socjaliści i socjaldemokraci
4.3. Symbole i rytuały polityczne (3): plebiscyty jako wschodniopruskie spełnienie idei ?jedności z Macierzą"
4.3.1. Kreowanie ceremoniału plebiscytowego
4.3.2. Apogeum: rok 1925 i 1930
4.3.3. Utrwalanie wartości
5. Zamiast zakończenia: kontynuacja i zmiana. ?Wschodniopruskość" w systemie totalitarnej III Rzeszy
Bibliografia
Zusammenfassung
Inhaltsverzeichnis
Konkordancja historycznych nazw instytucji, organizacji i stowarzyszeń
Źródła ilustracji
Indeks