Spis rzeczy

• Zygmunt Świechowski
• Słowo wstępne

• Zygmunt Świechowski
• Architektura opactw cysterskich bezpośredniej obediencji morimondzkiej

• Robert Kunkel
• Klasztory małopolskie – budynki klauzury i zabudowa gospodarcza

• Architektura opactw małopolskich
• Robert Kunkel
• Jędrzejów
• Zygmunt Świechowski
• Sulejów
• Ewa Łużyniecka
• Wąchock
• Ewa Łużyniecka
• Koprzywnica

• Wykaz skrótów
• Bibliografia
• Autorzy i źródła ilustracji

• Ilustracje
• Robert Kunkel
• Jędrzejów
• Zygmunt Świechowski
• Sulejów
• Ewa Łużyniecka
• Wąchock
• Ewa Łużyniecka
• Koprzywnica

Inwentaryzacja zabytkowych budowli Królestwa Kongresowego przeprowadzona w latach 1844-1855 przez senatora Kazimierza Stronczyńskiego [Walicki, Starzyński 1934] objęła między innymi Sulejów. Akcja ta wzorowana – jak się wydaje – na francuskich próbach zewidencjonowania, w dobie monarchii lipcowej nie dysponowała siłami profesjonalnymi do sprostania takiemu zadaniu. Nie było w tym winy Stronczyńskiego, który przewodniczył rządowej komisji ds. badania starożytności Królestwa Polskiego. Ten amator numizmatyk i heraldyk ograniczał się do cytowania znanych mu danych historycznych i pobieżnego opisu. Pomimo luk wykształcenia, utrudniających zrozumienie programu ideowego i funkcjonalnego ewidencjonowanych obiektów, starał się – nie kiedy trafnie – wyodrębnić ich pierwotny kształt, zmienionymi późniejszymi ingerencjami. Jego wysyłki pozyskania dotacji na zatrudnienie inżyniersko przygotowanych współpracowników, zdolnych do wykonania dokładnych zdjęć pomiarowych, spełzły na niczym. Zatrudnieni przezeń rysownicy nie ograniczali się jednak do malowniczych akwarelowych wedut, ale wykonywali także liczne szkice detali architektonicznych. Dzięki temu wiadomo jak wygląda bryła kościoła sulejowskiego po osiemnastowiecznej barokizacji i jak były ukształtowane biforyjne otwory po bokach portalu tamtejszego kapitularza, dziś pozbawione pierwotnych kolumienek.

Właściwe rozpoznanie i dokumentacja czterech opactw małopolskich były dziełem jednego człowieka, Władysława Łukaszczkiewicza. Ten profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, promotor malarstwa historycznego w wątkach czerpanych z dziejów ojczystych, w wieku dojrzałym zwrócił się ku historii architektury średniowiecznej. Wraz ze swoimi współpracownikami i studentami dokumentował drobiazgowo wybrane budowle architektury romańskiej oraz zespoły budowlane cysterskie, zaczynając od opublikowanego w roku 1879 Sulejowa, kończąc na Wąchocku i kapitularz jędrzejowskim, którym były poświęcone prace, jakie ukazały się w roku 1900, ostatnim jego życia [Łuszczkiewicz 1879, 1882, 1888, 1896a, 1895b, 1900a, 1900b]. Publikacje te wzorowane na francuskich i niemieckojęzycznych – czerpiące obficie z Dictionnaire de l’Architecture Violet le Duca, opatrzone kompletem wiarygodnych rysunków pomiarowych, stanowią do dziś punkt wyjścia dla kolejnych badaczy architektury cysterskiej.

Aż do połowy XX wieku poza stanu wiedzy monograficznych opracowań Łuszczkiewicza nie wyszli, jeśli nie liczyć drobnych uzupełnień, zarówno autorzy nielicznych artykułów poświęconych architekturze opactw małopolskich [Sztolcman 1907, Pajzderski 1916], jak i ich bardziej znani koledzy, podejmujący próby jej charakterystyki w ramach ogólnych zarysów historii sztuki polskiej. Chlubny wyjątek stanowi jedynie Tadeusz Szydłowski, który – zaangażowany w odbudowę zabytków architektury w Polsce południowej, zniszczony w czasie pierwszej wojny światowej – poczynił wiele istotnych obserwacji, publikowanych w zwięzłych przyczynkach o książce na temat architektury regionu krakowsko-kieleckiego do schyłku XIV w. [Szydłowski 1919, 1920, 1926a, 1926b, 1928]. Wskazując na różnice między kościołami klasztornymi czterech opactw, zakwestionował Szydłowski jedną z głównych tez swojego wielkiego poprzednika – o jednym warsztacie budowlanym, wznoszącym sukcesywnie kolejne budowle.

Próbę opracowania budownictwa cystersów w ramach planowanych Dziejów budownictwa w Polsce, adekwatną do stanu wiedzy w latach trzydziestych minionego stulecia , podjęto w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, z inicjatywy profesora Oskara Sosnowskiego. Autorem rozdziału cysterskiego i osobnej rozprawy miał być Jan Zachwatowicz, który rozpoczynał karierę naukową ważnym artykułem o kartografii średniowiecznych klasztorów cysterskich w Polsce [Zachwatowicz 1934]. Przygotowując się do zleconych mu zadań odbył wielomiesięczną podróż zagraniczną, udokumentowaną obszernym zbiorem szczegółowych rysunków i notatek [Świechowski 1994]. Do tematyki tej miał powrócić dopiero po wieloletniej cenzurze drugiej wojny światowej, przygotowując wspólnie z piszącym te słowa pierwszy tom Dziejów budownictwa w Polsce, zainicjowanych przez Oskara Sosnowskiego i referat o związkach architektury polskich cystersów z Francją na paryski Kongres Historii Sztuki w 1958 r. [Świechowski, Zachwatowicz 1958, 1964].

Do problematyki budownictwa cystersów w Polsce nawiązywał jeszcze Jan Zachwatowicz w zarysach kolejnych wydań polsko- i anglojęzycznych Polskiej architektury [Zachwatowicz 1966,1967] oraz jako autor rozdziałów na temat architektury romańskiej w pierwszym tomie wielkiej Historii sztuki polskiej [Zachwatowicz 1971]. W latach 1948-1955 trwały w Instytucie Architektury Polskiej intensywne prace nad przygotowaniem wyczerpującego opracowania średniowiecznej architektury opactw małopolskich – bez pośrednich filii Morimond. Najistotniejszym rezultatem tych przygotowań było sporządzenie bardzo szczegółowej dokumentacji pomiarowej średniowiecznej zabudowy rzeczonych opactw [Kunkel 1982].

Przymiarką do realizacji projektu była praca doktorska – monografia architektury opactw sulejowskiego [Świechowski 1954]. Jednak zaangażowanie potencjalnych autorów oraz Instytutu w inne zadania spowodowało spowolnienie i zawieszenie zaawansowanych prac na kilka dziesiątków lat. Nie oznaczało to jednak zastoju. Przede wszystkim wzmożone zainteresowanie środowisk, sensu stricte historycznych, tematyką cysterską zaowocowało ogromną liczbą opracowań, opartych na źródłach tylko częściowo wcześniej wykorzystanych.

Odbywały się także konferencje naukowe na temat historii i kultury cystersów, organizowane przez instytuty Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Historii Uniwersytetu Wrocławskiego, z udziałem historyków sztuki i architektury cysterskiej. Umożliwiło to wydanie monumentalnego cysterskiego monasticonu na przełomie tysiącleci, dzięki inicjatywie uczonych najbardziej aktywnego ośrodka tych studiów w poznańskim instytucie historii. W tym dziele, redagowanym przez Andrzeja Marka Wyrwę, Jerzego Strzelczyka i Krzysztofa Kaczmarka, została uwzględniona we właściwych proporcjach i kompetentnym ujęciu problematyka związana z działalnością budowlaną i artystyczną zakonu. Prace historyków, uwypukliły na tle polskich zabytków architektury cysterskiej szczególne znaczenie wczesnych i stosunkowo dobrze zachowanych obiektów małopolskich.

Niezmiernie cenny jest wkład eksploracji archeologiczno-architektonicznych, prowadzonych równolegle do studiów historycznych i prac konserwatorskich. Największy zakres miały badania tego typu prowadzone w Sulejowie od lat sześćdziesiątych, z inicjatywy Biura Studiów Pracowni Konserwacji Zabytków. Na szczególną uwagę zasługują rezultaty długoletnich prac badawczych, podjętych po roku 1988 pod egidą Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Łodzi, a następnie kontynuowanych w latach 1992-2003 przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Badania te, wzorowo opublikowane, obaliły wiele nieuzasadnionych hipotez, rozwiązując istotne problemy zarówno dotyczące osadnictwa przedcysterskiego, jak i architektury oraz jej funkcjonowaniu [Augustyniak 2005]. Bardzo istotny jest także wkład, częściowo tylko publikowanych, eksploracji prowadzonych na przełomie tysiącleci w Jędrzejowie [Kunkel 1992, Gliński 1994, Kwiatkowska-Kopka 2000]. Badania te rzuciły światło na niezachowane skrzydła okazałego jędrzejowskiego claustrum.

Także wieloletnie badania pozostałości klasztoru w Koprzywnicy umożliwiły dokonania korekt dotychczasowego stanu wiedzy [Polanowski 1996a,b; 2002; Mitrus, Serafinowicz 1999]. Mówiąc o cisterianach polskich niepodobna nie wspomnieć o ogromnym postępie międzynarodowych badań nad wkładem zakonu św. Bernarda w kulturę średniowiecznej Europy. W dziedzinie architektury, po fundamentalnych dziełach Marcela Auberta i o. Anselma Dimiera z końca lat czterdziestych minionego stulecia, nastąpiła prawdziwa eksplozja publikacji opartych na źródłach, najczęściej monografii poszczególnych opactw, jak i zarysów architektury cysterskiej w niektórych regionach i krajach, a także prac o charakterze ściślej problemowym. Zwłaszcza 900-letnia rocznica założenia zakonu przyniosła interesujące próby przewartościowania niektórych ocen, dokładniejszego sprecyzowania czy nawet rewizji dotychczasowych poglądów na temat właściwości sztuki cystersów i uwarunkowań procesu realizacyjnego. Stwarza to nowe możliwości interpretacyjne w stosunku do działalności „szarych” mnichów w środkowowschodniej Europie. W zmienionych zatem i znacznie korzystniejszych warunkach, nastąpił powrót do koncepcji sprzed 70 lat, wydania źródłowej publikacji, Udostępniającej w wiarygodnym przekazie najważniejsze i najwcześniejsze obiekty architektury cysterskiej w Polsce. Potrzebę, i to pilną, takiej publikacji spowodowała luka, jaka powstała po zawieszeniu prac nad architekturą cysterską w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej; wypełniły ją publikacje pisane wprawdzie w dobrej wierze, oparte jednak, niestety, na błędnych przesłankach, mylnych interpretacjach, fantastycznych hipotezach i amatorskich eksploracjach. Nie bez żalu wypadło zakwestionować te poglądy, które trafiły także w obieg międzynarodowy. Zespół odpowiedzialny za niniejszą książkę dołożył wszelkich starań, aby powstała praca prezentująca obecny stan wiedzy na temat średniowiecznej architektury opactw cysterskich w Małopolsce.