Przewodnik do ćwiczeń terenowych z geologii kenozoiku, formacji kenozoicznych i geomorfologii „Geologia kenozoiku Niżu Polskiego” został opracowany przez zespół pracowników Zakładu Geologii Środowiskowej Instytutu Geologii UAM w Poznaniu. Autorzy pragną podzielić się z Państwem swoją wiedzą i doświadczeniem, które zdobyli, prowadząc wieloletnie badania naukowe oraz terenowe zajęcia dydaktyczne na Niżu Polskim. W większości prezentowanych stanowisk autorzy przedstawili głownie własne prace badawcze, a w pozostałych stanowiskach zreferowano i przedyskutowano wyniki innych badaczy osadów kenozoicznych.

Przewodnik przeznaczony jest przede wszystkim dla studentów geologii oraz gospodarki zasobami mineralnymi i wodnymi, a także geografii fizycznej, którzy uczą się stratygrafii, paleogeografii i paleotektoniki kenozoiku na obszarze Niżu Polskiego. W czasie ćwiczeń terenowych, odbywanych obecnie po II roku studiów geologicznych, w kontakcie z rzeczywistością geologiczną weryfikowana i uzupełniana jest wiedza teoretyczna zdobyta podczas zajęć kameralnych między innymi z takich przedmiotów, jak geologia paleogenu i neogenu, geologia czwartorzędu, geomorfologia, sedymentologia, neotektonika, surowce mineralne kenozoiku itp.

Program ćwiczeń został, poprzez dobór stanowisk, tak ustalony, by studenci zobaczyli i poznali jak najszerszy wachlarz skał, które reprezentują różne: wiekowo formacje osadowe, typy litologiczne, środowiska sedymentacyjne czy formy rzeźby terenu. Jednocześnie liczne proponowane stanowiska umożliwiają wybór zamierzeń dydaktycznych w zależności od reprezentowanej przez uczestników kursu specjalizacji: geologia, gospodarka zasobami mineralnymi i wodnymi, geografia fizyczna.

Jednym z głównych celów kursu jest przygotowanie jego uczestników do samodzielnej pracy w terenie. Cel ten ma być osiągnięty z jednej strony poprzez umiejętność opisu wszystkich makroskopowo dostrzegalnych cech osadu (tekstura, struktura) i wykonania pomiarów kompasem (warstwowań, spękań, osi dłuższych głazików itd.), a z drugiej strony poprzez podjęcie próby interpretacji uzyskanych wyników. W przypadku starszych osadów kopalnych kolejność rozpoznawania geologicznego będzie przebiegała od opisu osadu do określenia genezy. Natomiast dla młodszych osadów powierzchniowych porządek podjętych prac poznawczych będzie następujący: osad – forma – geneza.

Przewodnik składa się z dwóch zasadniczych rozdziałów: pierwszy teoretyczny i drugi – praktyczny. W pierwszym z nich można wyróżnić część geologiczną i metodyczną. W części geologicznej omówione zostały podziały litostratygraficzne paleogenu i neogenu oraz czwartorzędu, a także procesy tektoniczne i glacitektoniczne, jakie zachodziły w kenozoiku. Natomiast część druga poświęcona jest podstawowym metodom badawczym, które uczestnik ćwiczeń powinien znać, by móc właściwie dokumentować i interpretować rezultaty obserwacji w odsłonięciach. W drugim, głównym rozdziale przewodnika omówiono geologię proponowanych do prezentacji stanowisk. Będą to jednak informacje o różnym stopniu ogólności, czasem szczegółowe – wzorcowe, które w zależności od stanu odsłonięcia mogą ulegać zmianom.

Spis treści

1. Zapoznanie z ogólną geologią i podstawowymi metodami badawczymi

   1. Geologia

      1. Litostratygrafia paleogenu i neogenu

      2. Litostratygrafia czwartorzędu

      3. Tektonika i glacitektonika w kenozoiku

   2. Metody badań

      1. Mapa, profil i przekrój geologiczny

      2. Kod litofacjalny i profil sendymentologiczny

      3. Analiza sedymentologiczna

      4. Analiza mezostrukturalna

2. Charakterystyka geologiczna prezentowanych stanowisk

   1. Okolice Poznania

      1. Stanowiska Umultowo, Góra Moraska i Góra Dziewicza

      2. Stanowisko Otusz, Skrzynki i Tomice

      3. Stanowisko Żabinko

      4. Stanowisko Czmoniec i Baranowo

   2. Okolice Konina i Turku

      1. Stanowiska Gołąbek

      2. Stanowisko Konin – Przedziałki

      3. Stanowiska Lubstów i Drzewce

      4. Stanowisko Kazimierz N

      5. Stanowisko Maliniec

      6. Stanowisko Koźmin S i Przykona

      7. Stanowiska Różniatów i Wielenin

      8. Stanowisko Jeziorsko

      9. Stanowisko Góra