Jest to trzecie wydanie poradnika przedstawiającego w tak całościowy sposób problematykę funkcjonowania w rodzinie dzieci z różnymi niepełnosprawnościami. W części ogólnej skoncentrowano się na najważniejszych problemach, jakie napotykająrodzice od urodzenia dziecka do jego pełnoletności. W części szczegółowej omówiono sytuacje związane z różnymi rodzajami niepełnosprawności.

SPIS TREŚCI
 
Wprowadzenie — Irena Obuchowska
 
CZĘŚĆ I
RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE
1.    Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych — Andrzej Twardowski     ... .    18
1.1.    Systemowy model funkcjonowania rodziny           18
1.2.    Przeżycia emocjonalne rodziców             21
1.2.1.    Przeżycia emocjonalne rodziców po uzyskaniu informacji o niepełnosprawności dziecka           21
1.2.2.    Czynniki warunkujące przeżycia emocjonalne rodziców            27
1.2.3.    Przemiany przeżyć emocjonalnych rodziców wraz z rozwojem dziecka     ...    31
1.3.    Funkcjonowanie społeczne rodziny            34
1.3.1.    Postawy otoczenia społecznego wobec osób niepełnosprawnych i ich rodzin    34
1.3.2.    Społeczna przynależność rodziny            39
1.3.3.    Integracja społeczna rodziny          42
1.4.    Sytuacja materialno-bytowa i organizacja życia w rodzinie           44
1.4.1.    Zmiany w sytuacji bytowej rodziny           44
1.4.2.    Zmiany w organizacji życia rodzinnego i w funkcjonowaniu rodziny     ... .    47 Bibliografia            52

2.    Psychologiczna i społeczna sytuacja dzieci niepełnosprawnych — Lech
Kowalewski         55
2.1.    Podstawowe założenia           55
2.1.1.    Zmienność  i  zróżnicowanie  sytuacji  psychologicznej  i  społecznej  dzieci niepełnosprawnych           56
2.1.2.    Przystosowywanie się dzieci do niepełnosprawności a przystosowanie do życia    57
2.1.3.    Stadialność procesu przystosowywania się do niepełnosprawności            58
2.1.4.    Cechy wspólne procesu przystosowywania się do niepełnosprawności   ... .    60
2.2.    Dynamika zmian w sytuacji psychologicznej i społecznej w procesie przystosowywania się dzieci do niepełnosprawności           61
2.2.1.    Stadium doznania niepełnosprawności          61
—    Charakterystyka przemian osobowościowych           61
—    Sytuacja psychologiczna         63
—    Sytuacja społeczna            64
—    Stopniowe nabywanie niepełnosprawności            64
—    Uświadomienie sobie własnej odmienności przez dzieci z niepełnosprawnością wrodzoną         65
2.2.2.    Stadium uświadomienia sobie ograniczeń           68
—    Charakterystyka przemian osobowościowych           68
—    Sytuacja psychologiczna         71
—    Sytuacja społeczna            75
2.2.3.    Stadium prób funkcjonowania z niepełnosprawnością          78
—    Charakterystyka przemian osobowościowych           81
—    Sytuacja psychologiczna         82
—    Sytuacja społeczna            86
—    Kontakty z rodzicami           89
2.2.4.    Stadium przystosowania do niepełnosprawności          91
—    Charakterystyka przemian osobowościowych           91
—    Sytuacja psychologiczna         93
—    Sytuacja społeczna            95
2.3. Zakończenie           98
Bibliografia            100

3.  Ogólne problemy wychowania w rodzinie dzieci niepełnosprawnych —
Ewa Muszyńska         101
3.1.    Istota i właściwości wychowania          101
3.2.    Cele wychowania dziecka niepełnosprawnego       108
3.2.1.    Samodzielność        113
3.2.2.    Odporność emocjonalna        120
3.2.3.    Optymizm         126
3.2.4.    Samoakceptacja         131
3.2.5.    Umiejętność funkcjonowania społecznego       137
—    Komunikatywność       140
—    Prospołeczność i umiejętność współdziałania       144
—    Asertywność i umiejętność rozwiązywania problemów interpersonalnych    147
3.3.    Środowiskowe uwarunkowania oddziaływań wychowawczych       154
Bibliografia         160
Literatura dla rodziców do części I        163

CZĘŚĆ II
WYCHOWANIE DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH
1. Wychowanie dzieci niesprawnych umysłowo         166
1.1.  Dzieci z trudnościami w uczeniu się — Anna Brzezińska         166
1.1.1.    Ogólna charakterystyka funkcjonowania dzieci z trudnościami w uczeniu się    166
1.1.2.    Analiza pojęcia „trudności w uczeniu się”         173
1.1.3.    Przyczyny odmiennego rozwoju dziecka i trudności w uczeniu się          182
1.1.4. Kliniczny obraz dzieci z trudnościami w uczeniu się          189
Literatura dla rodziców            210
Bibliografia            211
1.2.    Dzieci niepełnosprawne intelektualnie w stopniu lekkim — Irena Obuchowska    212
1.2.1.    Uwagi wprowadzające           212
1.2.2.    Niepełnosprawność intelektualna i jej przyczyny            218
1.2.3.    Charakterystyka dzieci z lekką niepełnosprawnością intelektualną            229
1.2.4.    Rewalidacja dziecka w rodzinie           242
Literatura dla rodziców            251
Bibliografia            252
1.3.    Dzieci z głębszą niepełnosprawnością intelektualną — Jolanta Lausch–Żuk  .    253
1.3.1.    Głębsza niepełnosprawność intelektualna jako problem społeczny            253
1.3.2.    Charakterystyka głębszej niepełnosprawności intelektualnej             257
1.3.3.    Dzieci z głębszą niepełnosprawnością intelektualną w rodzinie             268
—    Wpływ głębszej niepełnosprawności intelektualnej dziecka na atmosferę wychowawczą w rodzinie           268
—    Główne problemy rozwoju i potrzeb dzieci z głębszą niepełnosprawnością intelektualną             272
—    Podstawowe zasady rehabilitacji dzieci z głębszą niepełnosprawnością intelektualną             281
Literatura dla rodziców            290
Bibliografia            291
1.4.    Dzieci z autyzmem — Ewa Pisula            295
1.4.1.    Charakterystyka zaburzeń autystycznych             295
1.4.2.    Dynamika rozwoju dzieci z autyzmem            302
1.4.3.    Przyczyny autyzmu            303
1.4.4.    Diagnozowanie zaburzeń autystycznych           304
1.4.5.    Terapia i edukacja           308
1.4.6.    Sytuacja rodziców           311
Literatura dla rodziców            314
Bibliografia            315

2.  Wychowanie dzieci niesprawnych sensorycznie           318
2.1.  Dzieci niedowidzące i niewidome — Roman Ossowski          318
2.1.1.    Ustalenia terminologiczne. Typy dzieci niepełnosprawnych           318
2.1.2.    Psychospołeczne następstwa braku lub uszkodzeń analizatora wzroku    ... .    320
—    Charakterystyka procesów poznawczych            323
—    Zachowania społeczne dzieci            325
—    Problemy samoakceptacji           329
2.1.3.    Możliwości rewalidacji fizyczno-zdrowotnej dzieci w rodzinie            331
2.1.4.    Możliwości rozwoju procesów poznawczych dzieci w rodzinie           334
2.1.5.    Uczenie się czynności życia codziennego           338
2.1.6.    Kształtowanie postawy samoakceptacji            341
2.1.7.    Miejsce rodziny w systemie rewalidacji dzieci niewidomych i niedowidzących    343
Literatura dla rodziców            347
Bibliografia            348
2.2.  Dzieci z wadą słuchu — Włodzimierz Pietrzak           350
2.2.1.    Podstawowe pojęcia, definicje           350
2.2.2.    Rodzaje i przyczyny wady słuchu           352
2.2.3.    Rozwijanie sprawności fizycznej i umiejętności samoobsługi           354
2.2.4.    Początki nauczania dziecka z wadą słuchu            357
2.2.5.    Sposoby i środki porozumiewania się z dzieckiem z wadą słuchu           361
2.2.6.    Wzbogacanie doświadczeń życiowych przez zabawę            368
2.2.7.    Miłość rodzicielska wobec dzieci z wadą słuchu           370
2.2.8.    Wychowanie słuchowe dziecka z wadą słuchu — Aniela Korzon             375
Literatura dla rodziców            377
Bibliografia            379

3.    Wychowanie dzieci niesprawnych ruchowo — Barbara Szychowiak    ... .    381
3.1.    Specyfika rozwoju dziecka niesprawnego ruchowo            381
3.1.1.    Nieprawidłowości narządu ruchu — ich geneza i klasyfikacja            382
3.1.2.    Niepełnosprawność wrodzona jako czynnik modyfikujący rozwój dziecka   ..    385
3.1.3.    Niepełnosprawność nabyta jako czynnik dezorganizujący psychiczne funkcjonowanie dziecka           389
3.2.    Sytuacje trudne w życiu dziecka niesprawnego ruchowo           393
3.2.1.    Sytuacje trudne związane z leczeniem             394
3.2.2.    Sytuacje trudne związane z interakcjami społecznymi            395
3.2.3.    Kształtowanie psychicznej odporności          401
3.3.    Pozytywny stosunek do siebie i świata            405
3.3.1.    Samoakceptacja            406
3.3.2.    Prawidłowy obraz innych ludzi            412
Literatura dla rodziców            415
Bibliografia            415

4.    Wychowanie dzieci niesprawnych somatycznie            417
4.1. Dzieci przewlekle chore — Elżbieta Wielgosz             417
4.1.1.    Przewlekła choroba dziecka jako sytuacja traumatyzująca i jej wpływ na
rozwój psychiczny dziecka         417
—    Co to jest choroba przewlekła?           417
—    Zaburzający wpływ procesu chorobowego na rozwój psychiczny dziecka    419
4.1.2.    Psychologiczne problemy leczenia          422
—    Pobyt dziecka w szpitalu            422
—    Ograniczenia związane z leczeniem             427
—    Specyficzne formy leczenia           430
—    Operacje i zabiegi chirurgiczne           430
—    Dializoterapia            431
—    Chemioterapia i radioterapia             432
4.1.3.    Zagadnienia wychowawcze u dzieci przewlekle chorych            433
—    Środowisko rodzinne dziecka przewlekle chorego            433
—    Reakcje rodzeństwa chorego dziecka           436
—    Dziecko przewlekle chore w szkole           437
—    Szpital jako środowisko wychowujące             439
4.1.4. Pomoc rodzinie dziecka przewlekle chorego         442
Literatura dla rodziców         449
Bibliografia         450
4.2.  Dzieci somatycznie odmienne — Barbara Jugowar          451
4.2.1.    Odmienność somatyczna dziecka jako problem psychologiczny          451
4.2.2.    Mechanizm wpływu odmienności somatycznych na rozwój i zachowanie się dziecka        453
4.2.3.    Charakterystyka wybranych odmienności somatycznych          459

—    Zaburzenia wzrostu        459
—    Zakłócenia wagi ciała        466
—    Deformacje twarzy         476
—    Interseksualizm         479
4.2.4.    Oddziaływania wychowawcze wobec dziecka odmiennego somatycznie    ... 483
Literatura dla rodziców         484
Bibliografia         485

5.    Wychowanie dzieci z zaburzeniami mowy — Małgorzata Fechner      487
5.1.    Trudności w mówieniu jako specyficzny typ niesprawności dziecka         487
5.2.    Rozwój mowy dziecka       488
5.2.1.    Ocena rozwoju mowy dziecka       488
5.2.2.    Kompetencja językowa a rozwój mowy dziecka          489
5.2.3.    Stadia rozwoju mowy dziecka        490
5.3.    Opóźniony rozwój mowy         494
5.4.    Zaburzenia mowy u dzieci          496
5.4.1.    Zaburzenia artykulacji u dzieci            497
5.4.2.    Psychogenne zaburzenia mowy            499
5.4.3.    Zaburzenia mowy w organicznych uszkodzeniach mózgu          504
5.5.    Rola rodziny w kształtowaniu prawidłowej mowy dziecka — profilaktyka logopedyczna         508
5.6.    Poradnictwo logopedyczne dla dzieci        510
Literatura dla rodziców         512
Bibliografia         513

6.    Wychowanie dzieci o niesprawności sprzężonej — Andrzej Twardowski   .. 515
6.1.    Dzieci głuchoniewidome       516
6.2.    Dzieci z porażeniem mózgowym         523
6.3.    Dzieci niepełnosprawne intelektualnie niesłyszące oraz niepełnosprawne intelektualnie niewidome         533
Literatura dla rodziców         539
Bibliografia         540

7.    Pomoc rodzinom dzieci niepełnosprawnych — Andrzej Twardowski   ... . 543
7.1.    Instytucjonalne formy pomocy       544
7.1.1.    Instytucje służby zdrowia i pomocy społecznej           544
7.1.2.    Instytucje oświatowe i placówki spółdzielczości inwalidów          548
7.1.3.    Niektóre trudności we współpracy z instytucjami          555
7.2.    Stowarzyszenia rodziców i organizacje inwalidzkie           558
Stowarzyszenia rodziców          559
7.2.1.    Organizacje inwalidzkie         563
7.3.    Pedagogizacja rodziców        566
7.3.1.    Oddziaływania informacyjne i poradnictwo        568
7.3.2.    Kształtowanie  u  rodziców  umiejętności  niezbędnych  przy  wychowywaniu niepełnosprawnego dziecka         572
7.4.    Oddziaływania psychoterapeutyczne        574
7.4.1.    Psychoterapia rodziców         575
7.4.2.    Psychoterapia niepełnosprawnych dzieci       577
Bibliografia         579

Posłowia do kolejnych wydań         583
Posłowie do wydania II — Irena Obuchowska        583
Posłowie do wydania III — Irena Obuchowska       585
Posłowie do wydania IV — Irena Obuchowska          587