Na prezentowaną pracę składa się 12 tekstów, których autorzy podejmują dyskusję na temat specyfiki form państwa niejawnego w aspekcie szeroko pojętej problematyki opisu historycznego, myśli politycznej, działalności organizacyjnej, funkcjonowania społeczności podziemnej, a także mitotwórczej roli tradycji. Zakres chronologiczny podejmowanego tu dyskursu obejmuje XIX i XX w., począwszy od tajnych form państwowości polskiej od 1863 r., po lata osiemdziesiąte XX w.


Jak zaznacza we Wprowadzeniu redaktor tomu Eugeniusz Hull, pojęcie państwa - jako zagadnienie teoretyczne, ustrojowe i polityczne, od drugiej połowy XIX w. odnosiło się do formuły państwa tajnego, wypełniającego zadania organizacji politycznej.
Funkcjonowanie polskiego państwa podziemnego ukazane zostało jako sprawnie działająca organizacja oświetlona imperatywem walki o odzyskanie niepodległości. Warto tu zacytować ciekawe pytanie: „Czy z etosu podziemnej państwowości polskiej została tylko legenda, jedna z wielu, a jeżeli tak - to jaka, ta, która powstała samoistnie w ogniu walki czy inna - tworzona w zacisznych mieszkaniach, ku własnej chwale lub też robiona na »zamówienie społeczne« przez zawodowych działaczy w zależności od sprzyjającej koniunktury?". W poszukiwaniu odpowiedzi na to pytanie i inne należy sięgnąć po tę interesującą publikację. Tom zamykają krótkie notki o autorach.

Spis treści:

Wprowadzenie (Eugeniusz Hull)
Kinga Jackowska - Kobiety w polskim ruchu patriotycznym doby powstania listopadowego
Danuta Ossowska - Portrety ze skazą. Literackie opisy dziewiętnastowiecznych konspirantów
Piotr Majer - Powstanie styczniowe w materiałach carskiej Komisji Wojennej
Jacek Feduszka - Organizacja i funkcjonowanie konspiracyjnej organizacji narodowej w latach 1863 - 1864 w twierdzy zamojskiej i jej najbliższym otoczeniu
Włodzimierz Kaczorowski, Antoni Maziarz - Działalność nielegalna w świetle publicystyki "Przeglądu Wszechpolskiego" 1895 - 1905
Edyta Sokolska - Zmiany w funkcjonowaniu administracji lokalnej od upadku powstania styczniowego do odzyskania niepodległości na przykładzie powiatu ostrołęckiego
Andrzej Wrzyszcz - Konspiracyjny samorząd polskiej adwokatury w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939 - 1945
Eugeniusz Hull - Józef Garliński (1913 - 2005). Konspirator i historyk państwa podziemnego
Bogdan Kobuszwski - "Czarna giełda" w Generalnym Gubernatorstwie a konspiracja polska (1939 - 1944)
Karol Sacewicz - Koncepcje przeciwdziałania zagrożeniu sowiecko - komunistycznemu w publicystyce i opracowaniach wewnętrznych "Bloku" Henryka Glassa (1939 - 1944)
Joanna Juchniewicz - Mechanizmy kontroli wykonania budżetów państwa polskiego w latach 1939 - 1944
Justyna Błażejewska - Pawiany na ściany, żyrafy do szafy. Konspiracja pierwszych tygodni stanu wojennego.
Nota o Autorach