Poznano uwarunkowania i możliwości aktywizacji społecznej i gospodarczej właścicieli gospodarstw rolnych na terenach parków narodowych i krajobrazowych oraz w ich otulinach. Badania przeprowadzono w latach 2001-2003 w 501 gospodarstwach rolnych w 4 Parkach Narodowych: Wielkopolskim, Biebrzańskim, Wigierskim i Kampinoskim, oraz w 149 gospodarstwach w 4 Parkach Krajobrazowych: Mazurskim, Wysoczyzny Elbląskiej, Brudzeńskim i Pojezierza Iławskiego. W badaniach wykorzystano kwestionariusz wywiadu opracowany przez autora. Sformułowano takie cele szczegółowe, jak: charakterystyka właścicieli gospodarstw rolnych mieszkających na obszarach chronionych i prowadzących tam działalność gospodarczą, identyfikacja występujących najważniejszych konfliktów, określenie czynników i uwarunkowań ich powstawania, wyznaczenie kierunków i zakresu pomocy rolnikom w rozwoju przedsiębiorczości, poszukiwaniu dodatkowych i alternatywnych źródeł dochodu przy racjonalnym wykorzystaniu zasobów środowiska lokalnego. 
W badaniach uzyskano wyczerpującą charakterystykę właścicieli gospodarstw. Słabą stroną właścicieli gospodarstw był ich niski poziom wykształcenia, lecz na uwagę zasługuje to, że większość z nich podejmowała działania w celu podniesienia poziomu swojej wiedzy. Na sytuację ekonomiczną rolników wpływały: specyfika parków, region występowania, położenie w stosunku do miast, a także wiek właścicieli, wykształcenie oraz możliwość uzyskiwania dodatkowych dochodów poza rolnictwem. Stwierdzono, że nieodzowne jest nawiązanie lub rozszerzenie współpracy właścicieli gospodarstw z administracją parków. W planach ochrony należy zwrócić znacznie większą uwagę na programy współpracy ze społecznością lokalną. Programy te muszą zawierać kierunki działalności, oferty prac oraz pomoc w przekwalifikowaniu się rolników. Niezbędne jest zwiększenie pomocy instytucji rządowych i pozarządowych, zwłaszcza ośrodków doradztwa rolniczego. Członkostwo w Unii Europejskiej zwiększa dopływ środków finansowych dla mieszkańców obszarów chronionych, dlatego ważne jest, aby w pełni docierały one do zainteresowanych osób. Obrót ziemią na terenach chronionych jest ograniczony. Niekorzystnym zjawiskiem jest także mała liczba gospodarstw ekologicznych w parkach. Konieczne jest stworzenie systemu wsparcia dla rolników chcących zmienić metody produkcji. Właścicielom gospodarstw rolnych potrzebna jest również pomoc w rozwijaniu agroturystyki i ekoturystyki. Istotne znacznie powinna mieć nowelizacja ustawodawstwa dotyczącego ochrony przyrody w parkach narodowych i krajobrazowych oraz złagodzenie zakazów i ograniczeń. Dotyczy to w szczególności obrotu ziemią oraz racjonalnego korzystania z zasobów środowiska. 
 
Spis treści:

Wstęp 
 
1. Cel pracy 
 
2. Zakres i metodyka badań 
 
3. Funkcjonowanie obszarów prawnie chronionych 
3.1. System obszarów chronionych 
3.2. Sytuacje konfliktowe na obszarach chronionych 
3.3. Kierunki działań w zrównoważonym rozwoju obszarów chronionych 
 
4. Charakterystyka badanych parków narodowych i krajobrazowych 
4.1. Wprowadzenie 
4.2. Parki narodowe 
4.3. Parki krajobrazowe 
4.4. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej gmin w badanych parkach 
 
5. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju obszarów prawnie chronionych 
5.1. Wprowadzenie 
5.2. Charakterystyka właścicieli gospodarstw rolnych położonych w badanych parkach 
5.3. Charakterystyka gospodarstw rolnych w badanych parkach 
5.4. Problemy funkcjonowania gospodarstw rolnych na obszarach chronionych 
5.5. Wskazane kierunki działalności gospodarczej na obszarach chronionych 
5.5.1. Rolnictwo ekologiczne 
5.5.2. Agroturystyka 
5.5.3. Kooperacja z parkiem 
 
6. Podsumowanie i wnioski 
 
Piśmiennictwo
Streszczenie